Haloinus, De restauratione linguae Latinae

Denuo sodales Circuli Latini Gaditani convenimus. De epistola quadam Caecilii Calcagnini et de quodam loco Pliniano conlocuti sumus, atque iterum de dialogo illo Erasmiano inter iuvenem et Echo.

Cogito de quo opere futuris in conventibus loquamur. Et dum cogitabat volumen vidi c. n. Georgii Haloini Cominiique Domini De restauratione linguae Latinae a Constantino Matheeussen editum in Bibliotheca Teubneriana dicta.

Opus in tres partes divisum est: prima de grammatica eiusque ratione in Latina institutione; secunda de scholis et eruditione puerorum; tertia Latinis de libris per ordinem legendis. Puto aliqua huius operis capita lectionibus nostris utilia, exempli gratia id quod vocatur "De exercitatione".

Itaque sodalibus eam lectionem proponam.

De iuvene et Echo

Iterum Iosephus, Alexandra, Adamus et ego convenimus. Colloquium Erasmianum de Iuvene et Echo legimus et de eo locuti sumus. Iucundus conventus.

Roma 1984

His diebus poemata Hispanica lego ab Eloy Sánchez Rosillo conscripta. Inter ea mihi multum placet illud cum titulo "Roma 1984" (La vida, Tusquets): auctor sui meminit colentis vicum prope aedes Divi Antonii. Fortasse ea de causa id mihi gratum est, qui eisdem in locis habitavi.

Annus academicus iterum incipit

Annus academicus iterum incipit et tam ignota et fortasse difficilia mirans expecto. Hoc cursu administrare debeo scholas primarias linguae Latinae discipulis curriculorum Philologicorum et Studiorum Humaniorum. Aliquot discipuli Philologiae multum Latine sciunt, multi paucissimum. Vt ordo disciplinae omnibus idem est, prima difficultas abhinc oritur, et non minima. Discipuli tamen Studiorum cum nomine Humanitatum faciliores sunt ad linguam discendam, quoniam omnes quasi nihil sciunt.

Sunt etiam scholae de nuntiorum sententiarumque transmissione hodiernis temporibus. Et hi etiam mihi contigerunt. Etiam si disciplina a nostra provincia longissima sit, non inutilem nec horrendam censeo. Quantum possum in ea facio. Sed discipuli frequentissimi, et ea de causa difficillima ad curate docendam. Experientia me docuit: quod non curate facis non tibi placet. Sed peiora sunt in vita, maxime in Academia.

Tunc vestigia litterarum antiquorum in renascentibus annis sequi pergo. Videamus quid de eo surgat. Velim etiam melius apprehendere linguas recentiores quas novi. 

Verumtamen Iosephum, qui tam linguam Latinam callet, consodalem Gades venturum audivi, de quo gaudeo et gratanter id expecto.

Plinius de homine nato

Singulis Mercurii diebus Alexandra, Angelus et ego nos conferemus in Alexandrae officina, quam Alexandrinam dicere possimus, ad Latine loquendum. Et de quo loquimur. De scriptis temporis antiqui. Iam epistolam Ciceronis ad Terentiam et Tulliolam missam legimus et rimati sumus. Equidem Latine rimamur. Ergo verba idonea grammaticali sermoni quaeritur et etiam de eis Latine disseremus.His diebus fragmentum Plinianum legimus, nempe illum quo Naturalis Historiae liber septimus incipit. In eo auctor de paupertate naturae hominis queritur: hominem natum sicut in nuda humo abiectum ad vagitus statim et ploratum; hominem natum nihil naturae sponte scire, nihil sine doctrina, non fari, non ingredi, non vesci, sed fere tantum flere; homini uni animantium luctum datum, luxuriam, ambitionem, avaritiam inmensam vivendi cupidinem, superstitionem, sepulturae curam et post se de futuro. Heu! dementia ab istis initiis existimantium ad superbiam se genitos!

Vere Plinius animos commovet. Et cum loquemur de grammaticis, sin dubio de eis infinitivis Plinianis loquuturi.

Oppidum Acinipo

En vobis ostendo Acinipi theatri reliquia. Acinipum oppidum Romanum fuit supra collem in Hispania Meridionali. Aliqui putarunt Acinipum fuisse sedem antiquam urbis cum nomine Hispanico "Ronda",  qua de causa per varia saecula nomen habuit "Ronda la Vieja". Hodie scimus Acinipum et Arundam ("Ronda") oppida distincta et eodem tempore habitata fuisse.

Homines qui tractarunt instrumenta saxea, ferrea, aenea, iam vixerunt supra istum collem. Reliquiae casarum circularium videri possunt, et moeniarum. Sed aetas aurea oppidi fuit illa Romana primi saeculi p.Ch.n. Scimus aliquam vitam habuit usque ad saeculum septimum. Postea homines qui ei culti erant eam deseruere. Tunc magis creuit civitas Arundae.

Sunt etiam reliquiae thermarum urbis, aliquarum domuum et duorum saltem altarium, nisi fallor. Recte miramur quam magnum fuisse imperium illum Romanum.

Incrementa capit tempore verus amor

Dum translationem in lingua Hispanica facio poematum a quodam Hispano scriptore cum nomine Ioannis Paccii, hos versus invenio:

Fallitur extingui qui tempore credit amorem

            Incrementa capit tempore verus amor.

Merus amor nunquam moritur -sic dixit Petronius et est locus commnis Latinarum litterarum. Et iterum in mentem venit amor et  usus Latine scribendi, vel poema. Sic fiat:

Frigrescit arbor

longe abeunt volucres

cor etiam frigrescit

Autumnales turdi vindemiarum tempore

 

Iam dies aestivales transacti, iterum discipulos primum gradum aggresos visuri, ad academica munera redimus. Et inter munera iterum volumen aliquod pulcherrimum in manibus venit, et vobis commendare volo: Centum fabulae ex antiquis auctoribus selectae et a Gabriele Faerno conscriptae. Gabriellis Faernus Cremonensis Bibliothecae Vaticanae inter annos 1549 et 1561 operam dedit; Ciceronis, Terentii aliorumque antiquorum auctorum commentariis additis volumina edidit. Centum fabulae in Latino versu scripsit, quas amici publicas fecerunt anno 1563 (post mortem auctoris). Singulis fabulis imagines adhibentur.

Hodie mihi placet ex eis fabulis unam, de qua aliquid legi scripsique, vobis legendam offerre:



Iste locus communis, qui "menosprecio de corte" dicitur Hispanice, Hispanicos inter auctores qui saeculis eorum litterarum Aureis vixerunt, notissimus est. Fortase eum Latinis in scriptis eiusdem aevi (sicut poema a Faerno) praesertim legerunt.

Vniversitas Romana "La Sapienza" dicta cum Gaditanensi conventionem academicum pacta est

Professor Mauritius Campanelli, qui litteris Latinis saeculorum quinti et sexti decimi, etiam cum Italicis collatis, operam suam dat, Gades mense Maio continenti adveniet. Vniversitas Studiorum Romae dicta “La Sapienza” (ubi M. Campanelli profitetur) foedus cum Vniversitate Studiorum Gaditanensi pepigit. Huius pactionis gratia, singulis annis aliquis professor illius Academiae (hoc  anno prof. Campanelli) Gaditanensem visitavit; alternis vicibus illam aliquis e nobis (hoc anno egometipse etiam in mense Maio). Praeterea anno academico futuro duo  Gaditani discipuli  in Romana Vniversitate linguae litterisque Latinis studebunt; saltem alii duo ab Vrbe Gades petunt ad easdem disciplinas tractandas.

Munera suprema Davidi Morgan sacra

Davidis Morgan ob excessum condoleo, et suis solatia, si possem, offerrem. Praeterea hoc  poema monstrare quibus mea scripta subsiciva legerint vellem, a quo optime fortasse possumus fingere quomodo Romani disticha elegiaca audirent. Curate ut valeatis.

Ego scio quae sit hereditas mea. Tune scis?

Dies decimus secundus mensis Decembris in anno bismillessimo decimo secundo magnus dies erit. Dum iste dies appropinquat cogito quid legat quibuscum discipulis. Velim nos poemata legere, sed... faciamusne Latine? Fortasse bonum erit alia poemata lingua Hispanica legere quae cum Latinis iuncta aliquo modo sint. Sic omnes videbunt nos certos esse quae sit hereditas nostra. Tunc legemus unum poema Latine et alterum Hispanice? Nescio bene quid faciamus. Cogitabo de eo.

Nullus dies sine pipiatione (saltem Latine)

Hodie dies universalis pipiationibus Latine dictis est. Tandem meam partem agere potui, tempore vespertino et subsicivo. Multas pipiationes legi, quas dicunt pelliculas vidi. Inter eas unam excepi, e selectione Alexandrae Ramos:

Cohors Latine loquentium in quadam aula Romana

Hominum sermoni Latino studentium congressu Romae iam absoluto, unusquisque nostrum in terra sua regressi. Post reditum ad Hispaniam memoria volvo factorum et dictorum. Hic vobis monstro imaginem in qua aliqui amici pocula exspectant in aula ab illo Bramante exstructa prope aedes Virginis Mariae a Pace dictae. A dextra parte ad sinistram sunt Eduardus Engelsing cum uxore sua Laura, Catharina Hoffman, Antonius Haker, Paulus Villaoslada et Rodericus Portela.

In Academia "Vivarium Novum"

Heri ad Academiam "Vivarium Novum" ivimus. Post scholas nostras Graecas Latinasque (ministratas Vrbi ab Instituto Polis, prof. imprimis Ch. Rico et E. Engelsing moderantibus), prandium sumpsimus. Postea ambulavimus usque ad radices montis Ianicoli, ubi raeda erat Fabricii Galli. Is homo multis in rebus peritissimus nos ad Academiam duxit. Cum Fabricio iter fecimus Iosephus Gaditanus, Aprilis Alburquensis, Catherina Polona et egomet ipse. Alexandra, quae maxime id cupiebat, nobis non comitata est iam acceptura familiam in Vrbem venientem.

De Aloysio Miraglia nescio quid dicam. Quo disertior est, eo comitior. Nos monstravit bibliothecam Academiae, quae valde locuples est non tantum in lingua Latina sed etiam in aliis linguis et litteris. Cum discipulis eius (bonus robur e robore bono) collocuti sumus. Erant Americani, Galli, Hispani; vires, mulieres, etiam pueri. Ossias Americanus, tredecim annos natus, iam bene Latine loquitur; Alphonsus Hispanus, quindecim, iam Latinam callet linguam et studet Graecae.

Adfuimus sessioni didacticae linguae Graecae ab professore Gerardo Mexicano ministrata. Optimus professor nobis visus est.

Ipse Aloysius sessiones moderari solet sexta hora post meridiem. In eis discipuli legunt dialogos, sicut illum a Commenio conscriptum, in quibus de re didactica tractatur. Aloysius commentum serit tam eruditum quam utile ad discendum, non minus ad docendum. Sessione hesterna fruiti sumus.

Tempore vespertino, sessionibus didacticis rite peractis, ludi committuntur. Carmina cithara, tibia, tympanis modulata canti sumus, aliqua una simul, aliqua choris alternis. De carminibus transimus ad ludum praedonum (vel piratarum) et nautarum: grex victor erit qui melius fecerit aliquas translationes pertinentes ad sic dictam consecutionem temporum (vel persecutionem, per iocum). Non bene memini utrum victores piratae an nautae fuerunt, quia omnes mihi periti visi sunt. Nos hospites petiti; Fabricius strenuus adfuit, non ceteri, doleo, nempe qui tirones adhuc nos habemus et fessi iam eramus (vel nautae nimis timidi simus!). Sed tempore alio amicissime libenterque utemur, si occasionem nancti erimus.

Ad cenam invitatis, cum multis convivis collocutis, Aloysius nobis dono dedit novissimam Lucretii poematum editionem ab Academia conficta methodo Orbergiana: donum pulchrum tan pulchrae nocti.

Iam cum venimus ad Academiam, in nomine amicorum, ego et Iosephus Alexandrae, nos salutem dixeramus Aloysio. Et nunc, cum valedicebamus, Aloysius per nos resalutavit omnes, expectans eos et eas his diebus in Academia.

Redimus in Vrbem decima hora et dimidia, quia undecima deversorium Fabritii claudebatur. Iosephus, Aprilis, Catherina raeda descenderunt ad stationem dictam Corneliam, ego prope flumen. Dum Tiberem transibam, Academiam mirabilem rursus petendam censebam, et optabam.

Vrbi cultores

Alexandra cum filia et ego metipse hebdomades iam per duas Vrbi colimus. Et multa fecimus. Bibliothercae Romanae, nempe qui in monte Vaticano et in Castro Praetorio sitae sunt, vistae. Etiam cognovimus Bibliothecam Instituti Romani ad Historiam Medii Aevi investigandam, et ipsum Institutum, nobis ab Italica investigatrice monstratum. In Bibliotheca Vaticana casu amicos invenimus: Aprilem illam Americanam cum Iosepho Gaditano et Antonium Gallum. Postea Antonius nobis commendavit Catherinam Polonam. Omnes linguae Latinae peritissimi homines.

Scholis Latinis vacavimus. Quamvis maior pars discipulorum Hispana sit, adfuere homines de variis gentibus. Omnes lingua fluentius uti volunt, et iam per hos dies aliquos profectus egerunt.

 

Romae multum iuvat Latine discere docereque. Scripta ab hominibus antiquis, sive qui Romani vocantur sive qui ‘humanistae’; amici a tam diversis nationibus huc congregati; et ipsa aedificia antiquae Vrbis, studium omnibus movent.

Cursus academicus desinit

Cursus academicus desinit et tempus est cogitandi de eo. Disciplinae c.n. “Introductioni ad Linguam Latinam” professus sum. Circa quinquaginta discipuli adfuerunt: alii Philologiae Classicae student, alii linguis et litteris hodiernis, omnes primi Gradus.

Methodis quae dicimus activis uti conatus sum. Exitus bonus fuit, sed cum difficultatibus. Primum discipuli timent pericula sine lexico quod sibi iuvet. Deinde spatium docendi exiguum. Multis discipulis necessaria sunt innumera exercitia priusquam aliquid vere comprehendant.

Verumtamen maior pars eorum scopum attigerunt et multi disciplinam superarunt cum laude. Et fere omnes magis contenti, ut puto, evenerunt quam anno praeterito.

Prolusio ad scholas

Achilles Maffei homo fuit amantissimus rerum antiquarum. Romae vixit saeculo quinto et decimo declinante. Domus eius prope reliquias theatri Cornelii Balbi erat, cuius atrium signis antiquis refertissimum omnis Romanus videre poterat. In sculptura quae notissima harum fuit mulier dormiens imitabatur.


Anno 1512 Pontifex Maximus Iulius II illam imaginem emit ab Achille ut cum ea ornaretur fontem in hortis suis. Duae imagines similes isti sed pulchriores etiam Romae inventae sunt. Vna earum in Palatio Riario sita est; altera in Palatio villae quae dicitur Medici.
Aliqui censent illam mulierem effingere Cleopatram morientem, alii praeferunt putare eam esse aliquam Nympham, alii tandem Ariadnam dormientem. Quid de eo censes? Adhibe cur id sentias.

Sirmio rediuiua

Bis in mense Augusto ad stagnum quod uocatur Bled aduolaui. Altissimi montes in aquis requiescere uidentur: frondosissimae arbores, gratissimae uiae inter eas, aquae optimae ad natandum uel nauigandum. Sed quod mihi magis placuit insula fuit, quae in memoriam redigebat illae Catullianae:

Paene insularum, Sirmio, insularumque

ocelle, quascumque in liquentibus stagnis

marique uasto fert uterque Neptunus,

quam te libenter quamque laetus inuiso

Skofja Loka

Euntibus ab urbe dicta Ljubljana usque ad Slouenas Alpes est in medio itinere uicus perpulcher qui uocatur "Skofja Loka". Quamuis linguae Slauae tam alienae sint a nostris Romanicis ego tentabam intellegere uerba: tam simile erat istud "loka" nomini Latino "locus".

Paulum dubitaui num ascenderem ad Castellum Vrbis annon. Sed tandem ascendere decreui praesertim ad uidendas omnes illas regiones circumdantes (etiam ut corpus exercerem, quod semper utile est et ualde gratum in tale uiriditate pratorum quale cuncta Slouenja constat).

Non me paenituit audaciae, non tantum quoniam omnes terras et montes in circuitu uidi (et equidem pancratioris -ut sic dicam- fierem), sed quia uerba nominis illius Vrbis certe intellexi. In parietes Castelli quaedam alba de historia Vrbis legi. Saeculo XII aut XIII (non bene memini) illae terrae Castellum circundantes episcopo Frisingae datae sunt. Donatio durauit per multos saeculos. Episcopi Frisingenses per aliquem gubernatorem eas regebant.

Iam facile erat intellegere ratio nominis. Terrae circum Castellum ab hominibus colentibus Vrbi Ljubljanae dictae fuerunt "loci (melius loca) episcopi". De nomine "episcopi" tantummodo permansit radix uerbi "scopeo", quamquam cum fricatione consonantis labialis. Sic orta sunt uerba "Skofia loca", a linguis Graeca et Latina in mediis terris (fortassis multorum nescientium) Slauorum.

Haicua legi in Blogo Alexandrae, et sic uolui imitari scriptores:

Lucem aestiuam!

Ne mei deseris nunc:

Corus autumnat.